Wanneer nuance verloren gaat
Stel je voor dat je tien, twintig of misschien wel dertig jaar worstelt met anorexia, boulimia, eetbuien of obsessieve gedachten over eten. Dat je terugval na terugval beleeft. Dat je leeft in een lichaam dat strak staat van de onrust. En dat je op primetime radio hoort dat het eigenlijk een uit de hand gelopen dieet is.
“Een eetstoornis is eigenlijk een uit de hand gelopen dieet.”
Dat kan snoeihard binnenkomen.
Deze uitspraak werd op 2 juni 2026 gedaan in De Rode Draad op NPO Radio 1, in een gesprek over eetstoornissen, psychiatrie en de invloed van dieetcultuur en schoonheidsidealen. Op zichzelf vonden we het verfrissend dat er kritisch werd gesproken over diagnostiek, medicalisering en het labelen van eetproblematiek. We pleiten immers al jaren voor een veel bredere kijk op eetstoornissen en verstoord eetgedrag.
Helaas werden er ook uitspraken gedaan die op ons nogal ongenuanceerd overkwamen. Die de problematiek in een te simplistisch hokje plaatst, waar het volgens ons niet thuishoort. Wat je zegt doet ertoe, zeker op de radio. En nog meer als je praat over een onderwerp waar zoveel schaamte, eenzaamheid en onbegrip omheen bestaat.
Denk aan iemand die al twintig jaar gebukt gaat onder stiekem eetgedrag. Een vader of moeder die zich zorgen maakt over zijn of haar kind. De student die eindelijk genoeg moed heeft verzameld om hulp te zoeken. Het kan voelen alsof de ernst van jouw situatie gewoon wordt weggewuifd. Alsof de jarenlange strijd terug te brengen is tot niet meer dan een mislukt dieet.
We vinden deze uitspraak dan ook bijzonder ongelukkig gekozen.
Van het ene in het andere uiterste
Het laat ook zien hoe gemakkelijk we van het ene in het andere uiterste kunnen schieten. Van de eetstoornis beschouwen als individuele psychiatrie tot het simpelweg zien als een gevolg van dieetcultuur en schoonheidsidealen. Beide perspectieven bevatten waardevolle inzichten en ze doen beide geen recht aan de complexiteit van wat er zich werkelijk afspeelt.
Dat maatschappelijke trends een grote rol spelen bij eetproblematiek staat buiten kijf. Waarschijnlijk meer dan ooit. Toen wij opgroeiden had je slechts een paar glossy tijdschriften, zoals de Cosmopolitan. Er was weinig reclame op televisie en we hadden huis aan huis bladen. Veel meer media was er niet, terwijl je nu waar je ook kijkt plat gebombardeerd wordt met beeldmateriaal. Natuurlijk doet dat iets met je. Zeker als je jong bent en je de buitenwereld nodig hebt om te ontdekken wie jij zelf bent. Het is niet raar dat je gelooft dat een dieet je iets oplevert in een cultuur waarin slank zijn gekoppeld is aan succes en afvallen openlijk bewonderd wordt.
Aanleiding is iets anders dan oorzaak
Natuurlijk ging niemand op dieet om een eetstoornis te ontwikkelen. Je begint met lijnen vanwege de belofte. Vanwege de hoop die erin verscholen ligt.
“Als ik slank ben……..
…dan krijg ik een relatie.”…dan krijg ik die promotie.”…dan tel ik mee.”…dan nemen ze me serieus.”…dan ben ik niet langer onzichtbaar.”
Kortom, wat is aanleiding en wat is oorzaak? Wat ligt er eigenlijk zo diep verscholen onder die eerste dieetpoging? Wat maakt je ontvankelijk voor het idee van succes en bewondering in the first place?
Maar mijn moeder heeft me wel geknuffeld
In het gesprek werd nog een uitspraak gedaan die ons bezig hield: “mijn moeder heeft mij wel geknuffeld”. Dit kwam op ons over als een impliciete weerlegging dat de hechtingsrelatie iets met eetproblemen te maken heeft.
“M’n moeder heeft me wel geknuffeld.”
Een gereguleerd veerkrachtig zenuwstelsel is niet opgebouwd door hoeveel je geknuffeld werd. Het heeft zich ontwikkeld door hoe gereguleerd de mensen om je heen waren als ze bij je waren. Een moeder die bijvoorbeeld vaak onder hoge druk staat, gespannen is of met haar hoofd bij haar werk, is tegelijkertijd fysiek aanwezig én relationeel afwezig. Voor een kind is aanwezigheid het belangrijkste ingredient voor regulatie en groei, ongeacht het aantal knuffels.
Dit is geen verwijt aan onze ouders. Zij deden wat zij konden. Veel ouders staan bovendien zelf in overlevingstand, heel vaak generationeel doorgegeven. Wat een kind werkelijk nodig heeft is niet perfect ouderschap, wel een dragend systeem dat veiligheid en rust kan bieden. Dat noemen wij co-regulatie.
Kinderen kunnen zichzelf nog niet reguleren. Dat leren zij door gespiegeld te worden en mee te bewegen met iemand die dat wel kan. Was die iemand er niet, of was zij wel aanwezig maar zelf voortdurend in stand-by modus, dan leerde je dat je er alleen voor staat. Je systeem past zich aan en gaat op zoek naar oplossingen buiten zichzelf. Eten blijkt een goede match. Het kan vele rollen vervullen.
Wat wij eronder zien
Als je alles al hebt geprobeerd en toch tegen hetzelfde aan blijft lopen, spelen andere dingen een rol. Een hoge basisspanning in je lichaam, een hoogsensitief zenuwstelsel, ongezien trauma zoals een gemis aan emotionele nabijheid, een lage capaciteit en regulatievermogen, eenzaamheid, onbewust gewoontes die ervoor zorgen, dat je altijd over je grenzen gaat. En dit zijn slechts een paar voorbeelden.
Wat als de manier waarop jij eet, niet eet en beweegt noodzakelijk is om door de dag door te komen? Wat als het grootste deel van het probleem niet aan je zelfbeeld, je overtuigingen, je discipline of wilskracht ligt, maar aan je onderliggende fysiologie?
Bijvoorbeeld hoe je zenuwstelsel reageert op spanning of druk, hoe je hormonen samenwerken, hoe je honger- en verzadigingssignalen op elkaar zijn afgestemd, hoe je slaapt en hoe snel je ’s ochtends weer kunt focussen.
Voel je de hele dag honger? Kun je een lastig gesprek achter je laten of lig je er ’s nachts wakker van? Ben je al ver voor je vakantie begint aan het rekenen in je hoofd of voel je de stress een week voor dat etentje al toenemen?
Dit wordt allemaal aangestuurd vanuit hoe jij bedraad bent, hoe jouw lijf van binnenuit werkt. Bij eetstoornissen blijkt altijd sprake van een specifieke fysiologie met duidelijke kenmerken, die we daarom een eetstoornisfysiologie hebben genoemd.
Als je in de kindertijd (langdurig) te maken hebt gehad met trauma of als je gedurende een lange periode onder stress hebt gestaan past je fysiologie zich hierop aan. Je staat bijvoorbeeld continu aan en voelt je opgejaagd. Je hormonen raken uit balans. Je honger- en verzadigingssignalen worden onduidelijk. Je voelt je losgekoppeld van anderen en soms zelfs van de hele wereld.
Wat een dieet triggert
Voor de een is een dieet een ervaring van een paar weken. Vier weken low carb en klaar. Het lichaam veert terug in het eigen vertrouwde ritme, honger en verzadiging functioneren weer zoals vanouds, en het is klaar. Voor de ander is het een startsein voor betere zelfzorg, waarin gezond eten en sport een vaste plek hebben gekregen. En bij sommige mensen gaat het anders. Hun systeem herkent de dieet-toestand als vertrouwd terrein. Er wordt iets geactiveerd zonder jouw medeweten.
Een dieet vraagt onophoudelijk om alertheid: tellen, wegen, checken wat je eet, plannen wat je vandaag mag, uitzoeken of dat ene stukje nog binnen de marge past.
Dat is precies de toestand die iemand met een eetstoornisfysiologie herkent. Continu scannen. Alert blijven op alles wat afwijkt. Steeds opnieuw checken of het klopt. Geen enkel signaal missen. Het dieet is uitgegroeid tot iets veel groters dan het is. Voedsel, honger en vol zitten zijn ineens signalen die je zenuwstelsel als bedreiging leest. Je bent getriggerd en je systeem gaat in overlevingstand.
Zonder dat jij het in de gaten hebt heeft het dieet je als het ware teruggezet in het verleden. Misschien wel naar het moment dat je nog in de baarmoeder zat, je in de couveuse lag of dat je je alleen en niet begrepen voelde, toen je ouders gingen scheiden of je gepest werd op school.
Bij de een leidt dat tot eetbuien (een poging van je systeem om zichzelf te redden). Bij de ander tot steeds strakkere restrictie (een poging van je systeem om de dreiging te controleren). Bij weer een ander tot voortdurend calorieën tellen, jezelf wegen, menu’s plannen en controleren (een poging van je systeem om alert te blijven).
Waarom stoppen met een dieet niet volstaat
Voel je welkom bij ons!
1. Je kunt een persoonlijk inzichtgesprek inplannen met ons via de website. Een gesprek waarin we samen kijken naar jouw situatie. Met veel aandacht voor wat er onder het verstoorde eetgedrag ligt.
2. Je kunt luisteren naar onze lange podcast van ruim 2 uur met Giel Beelen (Kukuru.nl #288)
